Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Koniec i początek

Koniec i pocztek to pierwszy zbir Wisawy Szymborskiej wydany po upadku komunizmu w Polsce. Realia polityczne skrywa alegoryczny wiersz tytuowy: „Po kadej wojnie / kto musi posprzta”. Jak sugeruje tytu ksiki, w tomie przeplata si ton poegna i nowych otwar. W anty-elegii Kot w pustym mieszkaniu mowa jest o poegnaniu osobistym. Podmiotem lirycznym okazuje si mwicy kot, bdcy jednoczenie mask samej poetki, zdradzajcej, e nie wie jak mwi o mierci pisarza Kornela Filipowicza, wieloletniego partnera yciowego. Wiersz Kot w pustym mieszkaniu, budzcy take skojarzenia z Urszul Kochanowsk Bolesawa Lemiana, sta si jednym z najbardziej znanych w dorobku poetki. O mierci Filipowicza mwi rwnie osobisty, melancholijny, lecz pozbawiony sentymentalizmu wiersz Poegnanie widoku. Jawa polemizuje z motywem „ycie jest snem”: w poetyckiej interpretacji Szymborskiej jawa okazuje si duo bardziej tajemniczym bytem, zwaszcza z perspektywy ateistycznej czy agnostyckiej. W Moe to wszystko dominuje perspektywa makro, wiat ujty jest hipotetycznie jako eksperyment laboratoryjny. Zabieg ten suy wyzwoleniu si z jednostronnej perspektywy patrzenia na wasny gatunek i jego miejsce w kosmosie. Zbir Koniec i pocztek zawiera wiele wietnych wierszy, ktre doczyy do najbardziej rozpoznawalnych utworw poetki. W oczach licznych krytykw tom ten uchodzi za jej najwiksze osignicie.

Koniec i pocztek to pierwszy zbir Wisawy Szymborskiej wydany po upadku komunizmu w Polsce przez prywatnej oficyn Ryszarda i Krystyny Krynickich. W ocenie niektrych krytykw uchodzi za najlepszy tomik poetki. Realia polityczne ukryte s w alegorycznym wierszu tytuowym, ktrego incipit sta si ju niemal zwizkiem frazeologicznym: „Po kadej wojnie / kto musi posprzta”. Poetka nawizuje take do innych wydarze wspczesnoci, by moe do wojny na Bakanach („Wszystkie kamery wyjechay ju / na inn wojn”). Odwouje si rwnie oglnie do sytuacji powojennej i zadaje pytanie o kwesti pamici nastpnych pokole („Ci, co wiedzieli / o co tutaj szo, / musz ustpi miejsca tym, / co wiedz mao. / I mniej ni mao. / I wreszcie tyle co nic”). Na ten ton poegnania nakada si poegnanie osobiste w kapitalnej anty-elegii Kot w pustym mieszkaniu, gdzie poetka, zawsze podkrelajca niemono wejcia czowieka w umys zwierzcia (czy innobytw, jak je nazywa Stanisaw Balbus), poczwszy od drugiej strofy kreuje swj podmiot liryczny na mwicego kota (wpisujc si w istniejc tradycj literack – m.in. E. T. A. Hoffmann, M. Buhakow), ktry jest take mask jej samej, piszcej o mierci wieloletniego partnera yciowego, pisarza Kornela Filipowicza. Perspektywa „kocia” potraktowana jest dosownie, jak „perspektywa abia” w malarstwie, a wic jako ustawienie wzroku podmiotu na wysokoci dywanu, pek czy szafek. Zarazem jednak jzyk ludzki suy do wyraenia zudnie ludzkiej perspektywy przywizania zwierzcia do „pana”, ktre jednak daje si obserwowa tylko z zewntrz, z przypisywan zwierztom niewiadomoci wasnej miertelnoci. W jakiej mierze wiersz ten odsya take do Urszuli Kochanowskiej Bolesawa Lemiana („Sycha kroki na schodach, / ale to nie te. / Rka, co kadzie ryb na talerzyk, / take nie ta, co kada”). Kot w pustym mieszkaniu sta si jednym z najbardziej rozpoznawalnych wierszy Szymborskiej, wszed do jzyka potocznego wraz ze swoim incipitem: „Umrze – tego nie robi si kotu”. Podobnie poegnalny ton, ale rwnie przeamany nowatorskim konceptem, znajdujemy w Rachunku elegijnym. Tu chwytem poetyckim, obniajcym wizan z gatunkiem elegii wznioso, s wtrcenia nawiasowe, w ktrych poetka podwaa wyraane w tekcie gwnym toposy czy po prostu frazesy jak z przemwienia. Gdy pyta, niczym ksidz na pogrzebie, ilu jej znajomych znalazo si na drugim brzegu, natychmiast wtrca sceptycznie: (jeli znalazo si / a drugi brzeg istnieje). Take owa gra nawiasw wyraa przewiadczenie, e „koniec” pociga za sob take „pocztek”. Do najbardziej osobistych w tym nurcie wierszy – gdzie ironi zastpuje melancholia wolna od wszelkiego sentymentalizmu – naley Poegnanie widoku, zapewne rwnie mwice o mierci Filipowicza. Wycieczka nad jezioro, gdzie kiedy bywao si z partnerem, teraz samotna, przypomina motyw z romansw czy choby z Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, Szymborskiej jednak udaje si go odcedzi z balastu takich skojarze („Na tyle Ci przeyam / i tylko na tyle, / eby myle z daleka”).

Nic darowane wiadczy o narastajcej wiadomoci zbliania si wasnej mierci, podstawow metafor jest tu „ycie to poyczka”, a take „ycie jako umowa i rachunek (inwentarz)”. W jakiej mierze przenonia ta przypomina pomys zrealizowany w Rozbieraniu do snu Stanisawa Grochowiaka (por.: „Tak to ju urzdzane, / e serce do zwrotu / i wtroba do zwrotu / i kady palec z osobna”). Jawa wydaje si polemik poetki z bogat motywik oniryczn kultury europejskiej, z motywem „ycie jest snem” na czele. Poetka dopomina si o jaw jako duo bardziej tajemniczy byt, zwaszcza z perspektywy ateistycznej czy agnostyckiej („Bez nas snw by nie byo. / Ten, bez ktrego nie byoby jawy / jest nieznany, / a produkt jego bezsennoci / udziela si kademu, / kto si budzi”). Tajemniczy, a take grony, przy czym by moe poetka bawi si tu skojarzeniem „jawa – zjawa”, wiedzc, e kultura zwykle projektowaa lki na „zjawy”, nie „jaw”. Tymczasem: „Twarda z niej sztuka. / Siedzi nam na karku, / wali si pod nogi. // Nie ma od niej ucieczki, / bo w kadej nam towarzyszy”. By moe poetka siga tutaj skrtowo po sztafa powieci gotyckich, grozy czy horrorw. Moe to wszystko prezentuje spojrzenie z perspektywy uniwersalnej na wiat jako eksperyment jakiego poruszyciela. W idei tej pobrzmiewa myl Kartezjusza, a take Szekspirowski motyw „ycia jako opowieci idioty”. Scjentyficzna, cho ironiczna, wyobrania Szymborskiej koncept przesuwa do laboratorium. Zarazem kojarzy si to z popkulturow postaci „szalonego naukowca”, a take z motywem tworzenia Golema, Homunkulusa czy Frankensteina. Zabieg ten suy, jak i wczeniej u Szymborskiej, do wyzwolenia si z uznawanej za oczywist perspektywy patrzenia na wasny gatunek i jego miejsce w kosmosie. Jednoczenie ma odsuwa pretensje antropocentryzmu: kae wyobrazi sobie czowiekowi, ktry czuje si zdobywc kosmosu, e sam jest czyim eksperymentem.

Koniec i pocztek poetki skada si z wyjtkowych i niepowtarzalnych wierszy na rwnym, najwyszym poziomie. Wiele z nich weszo do grona najbardziej rozpoznawalnych wierszy poetki.

Spis treci:

Niebo

Moe by bez tytuu

Niektrzy lubi poezj

Koniec i pocztek

Nienawi

Rzeczywisto wymaga

Jawa

Rachunek elegijny

Kot w pustym mieszkaniu

Poegnanie widoku

Seans

Mio od pierwszego wejrzenia

Dnia 16 maja 1973 roku

Moe to wszystko

Komedyjki

Nic darowane

Wersja wydarze

Wielkie to szczcie

Bibliografia

  • S. Balbus, Wisawa szymborska, czyli Pytanie w Odpowiedzi na Pytanie, „Dekada Literacka” 1994 nr 1
  • R. Matuszewski, Zachwyt i rozpacz. Osiemnacie wierszy Szymborskiej, „Polityka” 1993 nr 26
  • P. Michaowski, Nie zwrcony depozyt, „Nowe Ksiki” 1993 nr 8
  • T. Nyczek, ycie jest wiksze, „Tygodnik Powszechny” 1993 nr 23
  • A. Wgrzyniakowa, „FA-Art” 1993 nr 2-3
  • A. Nasiowska, „Res Publica Nowa” 1993 nr 7-8
  • M. Baranowska, Jawa nie pierzcha, „Ex Libris” 1993 nr majowy
  • M. Stala, Kot i puste mieszkanie, „NaGos” 1993 nr 12

Piotr Sobolczyk

do góry