Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Sylwa

Rodzaj rękopiśmiennej księgi domowej, charakterystycznej dla kultury staropolskiej, zwłaszcza szlacheckiej, rzadziej mieszczańskiej.

Nazwa - łac. silva rerum, dosł. "las rzeczy" - wywodzona od zbioru Silvae Stacjusza, rzymskiego poety z I wieku, metaforycznie eksponowała pewną naturalną żywiołowość przyrastania kolejnych części oraz obfitość zawartego materiału, a przede wszystkim - wielorakość i różnorodność wykorzystanych form wypowiedzi. Sylwy bowiem zwykle gromadziły różne teksty użyteczne, tworzące swoiste archiwum rodzinne: notatki, przepisy, recepty, rachunki, listy, relacje z podróży, mowy, dokumenty, cytaty biblijne, łacińskie sentencje, przysłowia, żartobliwe anegdoty, wywody genealogiczne, a czasem także wprawki retoryczne i próby poetyckie. Zbiory te stanowiły więc całości niejednorodne pod względem stylistycznym, gatunkowym, tematycznym i kompozycyjnym, a często były też pozbawione jednego wspólnego odniesienia autorskiego. Poszczególne zapisy pochodziły nieraz od różnych osób, gdyż ze względów praktycznych księgi domowe były kontynuowane i uzupełniane przez kolejnych użytkowników. Taki kolektywny i doraźny sposób tworzenia decydował o brulionowości oraz kompozycyjnej otwartości tekstu, podatnego na rozmaite przekształcenia, nieustannie wzbogacanego o kolejne segmenty, dodawane na bieżąco, bez przyjęcia jakiegoś planu całościowego, a stosownie do rytmu życia skryptorów. Sylwiczny sposób łączenia form wpłynął też na literacką i poetycką praktykę epoki, sprzyjając tworzeniu silnie zróżnicowanych zbiorów, często nasyconych materiałem anegdotycznym. Jako znane przykłady autorskich sylw staropolskich można wymienić Sylwy A. F. Modrzewskiego, bądź Wirydarz poetycki J. T. Trembeckiego.

Pierwsze sylwy w Polsce pojawiły się w XVI wieku, co bywa tłumaczone takimi tendencjami kulturowymi, jak renesansowy kult konkretu, dowartościowanie codzienności i fascynacja różnorodnością przejawów ludzkiego życia. Okres największej popularności zbiorów o tym charakterze przypada jednak na wiek XVII, kiedy kształtuje się sarmacki kult swojskości wraz ze swoistym tradycjonalizmem i przywiązaniem do lokalnych mikrospołeczności (jednocześnie stulecie to jest okresem wysokiej pozycji książki rękopiśmiennej). Szerzej zaś można powiedzieć, że popularność ksiąg domowych - o znaczeniu głównie użytkowym, praktycznym, a niekiedy ludycznym - stanowić może świadectwo stopniowego przeobrażania się szlachty, jako klasy dziedziczącej tradycje rycerskie, w osiadłe ziemiaństwo coraz bardziej skupione na gospodarowaniu posiadanym majątkiem. Praktyka gromadzenia użytecznych zapisów utrzymuje się jeszcze w wieku XVIII i początkach XIX, z czasem ustępując jednak miejsca formom komunikacji bardziej zgodnym z charakterem modernizującej się kultury (czasem formułuje się wszakże pogląd, że rozproszone ślady tradycji sylw można odnaleźć - na gruncie polskim - w poetyce nowoczesnego eseju). Pozbawione szczególnych ambicji artystycznych, sylwy - za sprawą swej wewnętrznej różnorodności oraz dzięki głębokiemu zanurzeniu w kontekście życia codziennego - stanowią ważne źródło wiedzy historycznej o kulturze, mentalności i obyczajowości szlachty (a częściowo także mieszczaństwa) od renesansu aż do schyłku Rzeczypospolitej.

Pojęcie sylwy powróciło w dyskusjach o literaturze dwudziestowiecznej jako metaforyczna kategoria pozwalająca opisać zjawisko znaczącej popularności rozmaitych form synkretycznych. "Sylwy współczesne" (formuła wprowadzona przez R. Nycza, twórcę pionierskiej monografii tego zagadnienia) stanowią zwykle - w odróżnieniu do swych staropolskich pierwowzorów - książki autorskie, pomyślane jako pewna całość i przeznaczone do druku, ale zachowujące takie wyznaczniki sylwiczności, jak swobodna kompozycja, tolerancja dla ujęć fragmentarycznych oraz niejednolitość stylistyczna, gatunkowa i tematyczna. Często ich ważną cechą staje się też zamazywanie, mistyfikowanie, podważanie bądź uwieloznacznianie granic między fikcjonalnym a dokumentarnym i (auto)biograficznym trybem mówienia, co okazuje się istotną sprawą na tle nowoczesnego rozumienia statusu literackości. Powszechne sięganie po formę sylwy tłumaczono dążeniem do prawdy i autentyzmu, przeciwstawiając jej chaotyczność literackim kreacjom, opartym na konstruowaniu fikcyjnych światów i układów fabularnych. Do popularności tekstów niejednorodnych i brulionowych przyczyniły się też pewne tendencje w estetyce nowoczesnej, uznające prymat samego procesu artystycznego - jedynie częściowo i pośrednio utrwalonego w wizualnych bądź tekstowych śladach - nad gotowym i domkniętym dziełem, odwzorowującym uprzedni zamysł artysty. W poszczególnych przypadkach motywacja wyboru takiej formy może też być wyjaśniana w odniesieniu do autorskich koncepcji poszczególnych twórców - np. w Miazdze J. Andrzejewskiego niezborność narracji ma być niejako izomorficzna wobec chaosu panującego w ówczesnym społeczeństwie, natomiast w twórczości Cz. Miłosza sylwiczność okazuje się zbieżna z jego programem poszukiwania "formy bardziej pojemnej", czytelnej, wolnej od zbędnej estetyzacji, a zdolnej udźwignąć istotną problematykę. Znane przykłady "sylw współczesnych" to m.in. Matka odchodzi T. Różewicza, Szumy, zlepy, ciągi M. Białoszewskiego, Kalendarz i klepsydra T. Konwickiego, Piesek przydrożny Cz. Miłosza. Odmienną strategię, ściślej związaną z założeniami estetyki postmodernistycznej, reprezentuje książka J. Limona, Wieloryb. Wypisy źródłowe, która gromadzi wiele tekstów o różnej przynależności gatunkowej, ale jednocześnie eksponuje ich fikcjonalność, ludyczność i pastiszową metatekstowość.

Wiele cech typowych dla dawnej sylwy (procesualność zapisu, silne zanurzenie w życiowym kontekście, środowiskowe nacechowanie, niejednolitość gatunkowa i stylistyczna, swoboda kompozycyjna, otwartość na interwencje czytelników, współuczestniczących w procesie powstawania tekstu) można też dostrzec w obrębie takiej formy współczesnej komunikacji, jak internetowe blogi.

Bibliografia

  • R. Nycz, Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu, Wrocław 1984, wyd. II Kraków 1996.
  • J. Partyka, Rękopisy dworu szlacheckiego doby staropolskiej, Warszawa 1995.
  • S. Raszak, Archiwa sarmackiej pamięci, Toruń 2004.
  • S. Skwarczyńska, Kariera literacka form rodzajowych "silva", [w:] Europejskie związki literatury polskiej, Warszawa 1969.
  • M. Zachara, Szlacheckie sylwy i ich funkcje w życiu społecznym, kulturze i mentalności XVII wieku, Warszawa 1985.

Grzegorz Grochowski

do góry