Panorama Literatury Polskiej

Zamknij


Studia Podyplomowe Technologie informatyczne w edukacji i w organizacjach pozarządowych

Przypowieść

Wypowiedź narracyjna, zwykle niewielkich rozmiarów, w której świat przedstawiony nie jest traktowany jako wartość samoistna, ale ma służyć jako ilustracja pewnych prawd, postaw, sensów moralnych o charakterze uniwersalnym, ponadczasowym. Sama opowieść ukazuje wprawdzie konkretne postacie uwikłane w określone sytuacje, odbiorcy stawia się jednak zadanie rozszyfrowania nadrzędnego znaczenia abstrakcyjnego (np. poprzez dostrzeżenie analogii między zachowaniem postaci a postawą moralną lub między sekwencją zdarzeń a prawidłowością rządzącą ludzkim życiem). Dla uwydatnienia sensu przekazywanych prawd przypowieść często sięga po alegorię i exemplum (anegdotyczny przykład). Nadrzędność ukrytego sensu i pretekstowy charakter fabuły bywają często podkreślane poprzez obiektywizację narracji, rezygnację z rozbudowanych charakterystyk społeczno-obyczajowych i schematyzację świata przedstawionego na różnych poziomach budowy tekstu (np. postacie są zwykle jednowymiarowe, pozbawione cech indywidualnych, zredukowane do funkcji reprezentowania wybranej cechy czy społecznej roli). Ze względu na swój ilustracyjny charakter i zdolność uprzystępniania abstrakcyjnych problemów za pomocą łatwych w odbiorze opowiadań, przypowieść często bywała ważnym narzędziem piśmiennictwa moralistycznego i religijnego.

Początki przypowieści jako formy narracyjnej wiąże się zwykle ze starożytnymi kulturami Bliskiego i Dalekiego Wschodu - występuje ona zarówno w judaizmie, jak i buddyzmie, a niekiedy pojawia się też w literaturze greckiej i rzymskiej. Szczególnie obfitym źródłem opowieści parabolicznych pozostaje Biblia. Wprawdzie w Starym Testamencie tylko kilka tekstów (np. Pieśń o winnicy Izajasza i opowiadanie Natana o jagnięciu) wykazuje cechy tego gatunku, jednak już w Ewangeliach obrazowa przypowieść pozostaje jedną z ulubionych form stosowanych przez Chrystusa w jego nauczaniu (do najbardziej znanych należą m.in. historie o synu marnotrawnym, o zagubionej owcy, o siewcy i o robotnikach w winnicy).

W późniejszych epokach wątki i formy paraboliczne są wprowadzane przede wszystkim w obrębie różnych odmian piśmiennictwa religijnego i dydaktycznego - głównie w homiletyce, parenezie, hagiografii, a częściowo i w kronikarstwie. Motywy zaczerpnięte z przypowieści biblijnych stały się z kolei inspiracją dla wielu dzieł sztuki (zarówno plastycznych, jak i muzycznych) - np. obrazy przedstawiające syna martnotrawnego zostały namalowane przez takich artystów jak H. Bosch, P. P. Rubens, Rembrandt van Rijn, czy B. E. Murillo, w muzyce zaś można wskazać nawiązujący do tej postaci balet S. Prokofiewa.

Stylizacje paraboliczne można rónież odnaleźć w poezji romantyzmu - najczęściej przywoływanym przykładem pozostają tu Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego A. Mickiewicza.

Wraz z narastaniem procesów modernizacyjnych sytuacja przypowieści, wykształconej w społecznościach tradycyjnych, zaczęła stawać się coraz bardziej problematyczna. Takie tendencje rozwojowe jak postępująca pluralizacja sfery światopoglądowej, relatywizacja norm społecznych oraz subiektywizacja doświadczeń kulturowych, w znacznej mierze osłabiły wiarygodność utrzymanych w bezosobowym tonie narracji, autorytatywnie wskazujących prawdy, mające wykraczać poza partykularny horyzont. Stąd też różne dwudziestowieczne nawiązania do tego gatunku utrzymują figuratywność narracji i wielopłaszczyznowość sensów, ale przeważnie tracą dydaktyczny charakter i służą raczej wyrażaniu autorskich niepokojów, odsłanianiu moralnych dylematów, sugerowaniu historiozoficznych hipotez, rozpoznawaniu egzystencjalnych uwikłań człowieka.

Wiele takich utworów można odnaleźć w poezji na obszarze całej szeroko rozumianej nowoczesności. Istotną rolę odgrywają tu tematyczne nawiązania do przypowieści biblijnych (np. T. Różewicz, Syn marnotrawny, A. Kamieńska, Pytania do Hioba, W. Szymborska, Żona Lota), mające zresztą różny charakter - od aprobatywnego sięgnięcia po autorytet, przez krytyczną kontestację toposu aż po estetyczną grę z literacką tradycją. Niekiedy paraboliczny charakter nadaje się też opowieściom o proweniencji mitologicznej (np. Przypowieść o królu Midasie Z. Herberta). Oddzielną grupę tworzą wiersze liryczne wpisane w ramy narracji parabolicznej, ale wypełniające ją nowym materiałem quasi-fabularnym (np. Przypowieść K. K. Baczyńskiego, Przypowieść o maku Cz. Miłosza, Przypowieść o emigrantach rosyjskich Z. Herberta). O ile poetyckie parfrazy biblijnych wątków częściej miewają wydźwięk polemiczny wobec znaczeń zastanych, o tyle wśród parabolicznych wierszy o współczesności przeważa chęć uogólnienia sensu własnych doświadczeń, czasem zbudowania refleksyjnego dystansu wobec bieżących zdarzeń, niekiedy można mówić o próbie monumentalizacji danej chwili dziejowej.

Podobnie sytuacja przedstawia się w dramacie, chociaż narracyjna struktura przypowieści utrudnia wykorzystanie właściwych jej środków w tekście opartym wyłącznie na dialogu i bezpośredniej autoprezentacji mówiących postaci. Nawiązania w obrębie tego rodzaju kojarzą się zatem raczej ze schematyzacją prezentowanej rzeczywistości oczyszczonej z realiów historycznych, a przede wszystkim - z alegoryzującym parafrazowaniem biblijnych wątków tematycznych (np. Powrót syna marnotrawnego R. Brandstaettera).

Najbardziej znane i charakterystyczne przypadki wykorzystania narracji parabolicznej w tym czasie miały jednak miejsce przede wszystkim w obrębie prozy powieściowej. Proces i Zamek F. Kafki, Dżuma A. Camusa, Stary człowiek i morze E. Hemingwaya, Miasto ślepców J. Saramago uznawane są za szczególnie wyraziste przykłady utworów o takim charakterze. Ukazują one w skondensowanej, obrazowej postaci pewną ogólną interpretację kondycji ludzkiej, pozostając wszakże powieściami - stąd też kategoria przypowieści traci tu swój gatunkowy status, a w niektórych pracach ustępuje nawet miejsca pojęciu "paraboliczności" jako cechy występującej z różnym natężeniem w najrozmaitszych dziełach. Granice takiego zjawiska są oczywiście nieostre, gdyż przypisanie tekstu do odpowiedniej klasy dokonuje się w trakcie odbioru i jest kwestią wyboru pewnej strategii interpretacyjnej. Liczne cechy typowe dla paraboli można np. odnaleźć w powieściach rozrachunkowych, posługujących się kostiumem historycznym dla zdiagnozowania wydarzeń współczesnych (np. Boski Juliusz J. Bocheńskiego, Ciemności kryją ziemię J. Andrzejewskiego). Mowa ezopowa służy tu obejściu barier cenzuralnych, ale sposób budowania narracji daje też podstawy do przypisywania ukazywanym zdarzeniom sensów ogólniejszych, wykraczających poza bieżący kontekst dziejowy.

W literaturze najnowszej trudniej byłoby wskazać jakieś znaczące przykłady współczesnych aktualizacji wzorca przypowieści, a główne cechy narracji tego typu wyraźnie kolidują z światopoglądowymi i estetycznymi tendencjami formacji ponowoczesnej (takimi jak np. niechęć do budowania całościowych wizji świata, pragnienie wykroczenia poza metafizykę, uprzywilejowanie różnorodności kosztem kontestowanego uniwersalizmu).

Bibliografia

  • A. Martuszewska, Parabola czy paraboliczność? [w:] Genologia i konteksty, red. Cz. Dutka, M.Mikołajczak, Zielona Góra 2000.
  • A. Nasiłowska, Parabola, paraboliczność, w: Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka i in., Wrocław1993.
  • J. St. Synowiec, Gatunki literackie w Starym Testamencie, Kraków 2003.
  • J. Trzynadlowski, Bajka i przypowieść, [w:] idem, Małe formy literackie, Wrocław 1977.

Grzegorz Grochowski

do góry